• phoothit

เมตตา กรุณา มนุษยธรรมและหลักธรรมในพุทธศาสนา

เรื่องโดย : ปิยการณ์ ไพรลิน


sook-kasean-atc-26082021-1

ในชีวิตประจำวัน ชาวสุขเกษียณคงมีหลักธรรมหรือแนวคิด แนวทางในการใช้ชีวิตที่แต่ต่างกันไป อาจจะเป็นหลักธรรมคำสอนทางศาสนาที่ตนนับถือ หรือเป็นแนวปฏิบัติตามนักคิดต่าง ๆ ที่นิยมชมชอบ หรือแม้แต่คิดแนวทางเป็นของตนเอง

สิ่งต่าง ๆ เหล่านี้ เป็นวิถีทางหลักในการยึดถือเพื่อใช้ชีวิตประจำวันของแต่ละบุคคล แล้วอะไรคือหลักที่เป็นสากลที่คนในสังคมควรยึดถือร่วมกัน สิ่งที่ขาดไม่ได้คงเป็นข้อปฏิบัติตามกฎหมายที่เป็นกรอบให้ทุกคนในสังคมสามารถใช้ชีวิตร่วมกันได้อย่างสงบสุข แม้ว่ากฎหมายบางอย่างอาจไม่สามารถใช้ได้อย่างเหมาะสม แต่สังคมก็สามารถร่วมกันเปลี่ยนแปลงได้ผ่านกระบวนทางกฎหมายที่กำหนด นอกจากนั้นจะมีสิ่งใดที่เราควรมีร่วมกัน

ในเดือนสิงหาคมนี้เป็นเดือนแห่งมนุษยธรรม เนื่องจากวันที่ 19 สิงหาคมของทุกปี สมัชชาใหญ่แห่งสหประชาชาติ ได้กำหนดให้เป็น “วันมนุษยธรรมโลก” (World Humanitarian Day) เพื่อสร้างการตระหนักถึงความสำคัญและการสนับสนุนการทำงานด้านมนุษยธรรมทั่วโลก เป็นแนวคิดอีกอย่างที่สังคมโลกเห็นว่าควรมีแนวคิดร่วมกัน

อะไรคือความหมายของ มนุษยธรรม และเราจะมีแนวทางปฏิบัติอย่างง่ายในชีวิตประจำวัน จะปรับให้เข้ากับแนวคิดความเชื่อของตนเองหรือศาสนาพุทธที่เป็นศาสนาที่มีคนนับถือมากในประเทศไทยได้อย่างไร

“มนุษยธรรม” พจนานุกรมราชบัณฑิตยสถาน นิยามไว้ว่า ธรรมของคน ธรรมที่มนุษย์พึงมีต่อกัน มีเมตตากรุณา เป็นต้น

โดยคำว่า “ธรรม” ใน พระธรรมปิฎก ของ ประยุทธ์ ปยุตฺโต ให้ความหมายว่า สภาพที่ทรงไว้ คุณธรรม ความดี ความถูกต้อง ความประพฤติชอบ และความยุติธรรม

ทั้งนี้ พุทธทาสภิกขุ ได้ให้ความหมายของ มนุษยธรรม ว่า ความเป็นมนุษย์อย่างถูกต้อง และกล่าวว่า การศึกษาให้ได้เป็นมนุษย์ให้ถูกต้องและสมบูรณ์ ประกอบด้วย

1. ความฉลาด หรือสติปัญญาในขั้นพื้นฐานพอตัว คือพอแก่ความต้องการ คือ การเรียนหนังสือ

2. มีความรู้เรื่องวิชาชีพและอาชีพพอตัว คือ การเรียนอาชีพ

3. มีมนุษยธรรม คือ มีความเป็นมนุษย์อย่างถูกต้อง คือ การเรียนความเป็นมนุษย์ ซึ่งกระทำได้ด้วยการสอนการอบรมจริยธรรม

นั่นหมายถึงจะต้องเรียนความเป็นมนุษย์ด้วยการมี “จริยธรรม” ซึ่งหมายถึง ธรรมที่เป็นข้อประพฤติปฏิบัติ ศีลธรรม กฎศีลธรรม (พจนานุกรมราชบัณฑิตยสถาน)

ฉะนั้น “มนุษยธรรม” คือ ธรรมของมนุษย์ กล่าวคือ เมื่อมนุษย์มีเมตตาธรรมแล้ว โลกหรือสังคมก็จะมีแต่ความสงบสุข ดังนั้น มนุษยธรรม จึงหมายถึง ธรรมของมนุษย์ มักหมายถึงความเมตตากรุณาผู้อื่น และเมื่อไม่มีความเมตตากรุณาต่อผู้อื่นอาจเรียกได้ว่า ไม่มีมนุษยธรรม

โดยภาพรวมแล้ว มนุษยธรรม จึงกล่าวถึง "เมตตา" ซึ่งแปลกันโดยทั่วไปว่า ความรัก ความปรารถนาดี นั่นเรียกได้ว่าผู้ใดมีเมตตา ผู้นั้นมีมนุษยธรรม

พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์ได้ให้ความหมายของคำว่า “เมตตา” ว่า ความรัก ความปรารถนาให้เขามีความสุข แผ่ไมตรีจิตคิดจะให้สัตว์ทั้งปวงเป็นสุขถ้วนหน้า ซึ่งเป็น 1 ในหลักธรรม พรหมวิหาร 4

อีกทั้ง เมตตา มักถูกใช้คู่กับคำว่า กรุณา รวมเป็น เมตตากรุณา หมายถึง ความรักความปรารถนาดี ความสงสาร ความอยากช่วยเหลือเปลื้องทุกข์ สอดคล้องกับพจนานุกรมราชบัณฑิตยสถานที่นิยามว่า ความรักและเอ็นดู ความปรารถนาจะให้ผู้อื่นได้เป็นสุข เป็นไปตาม “พรหมวิหาร 4” คือ เมตตา กรุณา มุทิตา อุเบกขา

ในพระธรรมปิฎก ของ ประยุทธ์ ปยุตฺโต ได้กล่าวถึงลักษณะของความรักแบบเมตตาไว้ว่า เป็นความรักที่บริสุทธิ์ที่มีต่อเพื่อนมนุษย์และสัตว์ทั้งหลายในฐานะเพื่อนร่วมโลก เป็นความรักอย่างเป็นกลาง อย่างเผื่อแผ่ ทำให้ใจเปิดกว้างออกไป และผ่องใสเบิกบาน

ทั้งหมดอาจกล่าวได้ว่า มนุษยธรรม คือ ธรรมของมนุษย์พึงมีคือความเมตตากรุณาต่อทุกสรรพชีวิต และหลักธรรมทางพุทธศาสนาที่สามารถอิงการปฏิบัติให้เป็นไปตามมนุษยธรรมนั้นก็คือ “พรหมวิหาร 4” ซึ่งประกอบด้วย

1. เมตตา คือ ความรักใคร่ ปรารถนาดีอยากให้เขามีความสุข มีจิตอันแผ่ไมตรีและคิดทำประโยชน์แก่มนุษย์สัตว์ทั่วหน้า

2. กรุณา คือ ความสงสาร คิดช่วยให้พ้นทุกข์ ใฝ่ใจในอันจะปลดเปลื้องบำบัดความทุกข์ยากเดือดร้อนของปวงสัตว์

3. มุทิตา คือ ความยินดี ในเมื่อผู้อื่นอยู่ดีมีสุข มีจิตผ่องใสบันเทิง ประกอบด้วยอาการแช่มชื่นเบิกบานอยู่เสมอ ต่อสัตว์ทั้งหลายผู้ดำรงในปกติสุข พลอยยินดีด้วยเมื่อเขาได้ดีมีสุข เจริญงอกงามยิ่งขึ้นไป

4. อุเบกขา คือ ความวางใจเป็นกลาง อันจะให้ดำรงอยู่ในธรรมตามที่พิจารณาเห็นด้วยปัญญา คือมีจิตเรียบตรงเที่ยงธรรมดุจตาชั่ง ไม่เอนเอียงด้วยรักและชัง

มนุษยธรรมเป็นแนวคิดที่อาจทำความเข้าใจได้ยาก เนื่องจากมีหลายแง่มุมเป็นนามธรรม หลักธรรมที่นำมาเสนอนี้เป็นเพียงแง่มุมหนึ่งเพียงเท่านั้น แต่จะเห็นได้ว่าสามารถปฏิบัติตามไม่ยากเลย เมื่อชาวสุขเกษียณได้เป็นผู้ที่มี เมตตา กรุณา มุทิตา อุเบกขา แล้ว ย่อมเป็นมนุษย์ที่ถูกต้อง มีมนุษยธรรม และเมื่อเราต่างมีมนุษยธรรมด้วยกันแล้วสังคมย่อมอยู่ด้วยกันอย่างสงบเย็นเป็นสุข